Το Κύπελλο Ελλάδας ποδοσφαίρου ανδρών αποτελεί τη δεύτερη σημαντικότερη διοργάνωση ποδοσφαίρου ανδρών στην Ελλάδα, μετά το πρωτάθλημα της Α1 Εθνικής Κατηγορίας (Super League 1).
Διοργανώτρια αρχή του θεσμού είναι η Ελληνική Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία (Ε.Π.Ο.).[1] Από την έναρξή του το 1931 έχει διεξαχθεί 83 φορές, στις οποίες κυπελλούχος αναδείχθηκε τις 82.
Από την περίοδο 2018–19 (με εξαίρεση την περίοδο 2020–21) στο Κύπελλο Ελλάδας συμμετέχουν οι Π.Α.Ε. των επαγγελματικών εθνικών κατηγοριών της Super League 1 (Α1 Εθνικής Κατηγορίας) και της Super League 2 (Α2 Εθνικής Κατηγορίας) και μέχρι την περίοδο 2024–25 συμμετείχαν και οι 53 κυπελλούχοι σύλλογοι των τοπικών Ε.Π.Σ.[4]
Από την αγωνιστική περίοδο 2013–14 έως την περίοδο 2017–18 μετείχαν μόνο οι σύλλογοι των δύο ανώτερων εθνικών κατηγοριών, Super League και Β΄ Εθνικής Κατηγορίας (Football League), ενώ μέχρι τη σεζόν 2012–13 λάμβαναν επίσης μέρος αυτοί της Γ΄ Εθνικής Κατηγορίας (Football League 2 κατά την περίοδο 2010–2013).
Παλαιότερα και έως την περίοδο 1970–71, δικαίωμα προαιρετικής συμμετοχής είχαν και οι αγωνιζόμενοι στα πρωταθλήματα των τοπικών Ενώσεων Ποδοσφαιρικών Σωματείων (Ε.Π.Σ.), με αποτέλεσμα κάποιες χρονιές ο συνολικός αριθμός των ομάδων να φτάνει ή ακόμα και να υπερβαίνει τις 200. Κατά καιρούς υπέστη διαφοροποιήσεις της επίσημης ονομασίας του, όπως π.χ. με την προσθήκη ονομασιών των εκάστοτε χορηγών.
Η πιο επιτυχημένη ομάδα του θεσμού είναι ο Ολυμπιακός με 29 τίτλους (εκ των οποίων τα 22 αήττητα), ο οποίος κατέχει και το ρεκόρ συνεχόμενων κατακτήσεων με 5 σερί τρόπαια (αήττητα) από την περίοδο 1956–57 έως και την περίοδο 1960–61,[2] ενώ είναι και ο τρέχων κάτοχος του τροπαίου.
Η ιστορία
Διοργανώσεις κυπέλλου αναφέρονται από τα πρώτα ήδη χρόνια του ποδοσφαίρου στην Ελλάδα. Συγκεκριμένα το Φεβρουάριο του 1907 καταγράφεται η διεξαγωγή συναντήσεων που προκήρυξαν η Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων (σημερινή Ε.Ο.Ε.) και ο Σύνδεσμος Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων (Σ.Ε.Α.Γ.Σ., πλέον Σ.Ε.Γ.Α.Σ.) με σύστημα νοκ άουτ,[σ 1] όπου στον τελικό αναμετρήθηκαν οι Εθνικός Γ.Σ. (επιβλήθηκε με 2-1) και Ακαδημαϊκόν Γυμναστήριον (ομάδα του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών),νικητές αντίστοιχα των Πειραϊκού Συνδέσμου και Πανελλήνιου Γ.Σ. κατά τους ημιτελικούς.
Ως “αγώνα κυπέλλου” διεξαχθέντα υπό τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. περιγράφει προπολεμική αθλητική εφημερίδα δύο διοργανώσεις περί τα 1909 και 1910, τις οποίες κατέκτησαν οι Σ.Π. Γουδί και Πειραϊκός Σύνδεσμος. Είναι πιθανόν αυτές να ταυτίζονται με τα πρωταθλήματα (του ίδιου φορέα και με νικητές τους προαναφερόμενους) των περιόδων 1908–1909 και 1909–1910 για τα οποία κάνουν λόγο πηγές της μεταγενέστερης βιβλιογραφίας ή όντως να προκηρύχθηκαν διοργανώσεις τόσο κυπέλλου, όσο και πρωταθλήματος κατά τη διάρκεια της ίδιας αγωνιστικής χρονιάς.
Ο θεσμός υπό την αιγίδα της ΕΠΟ
Ξεκίνησε την περίοδο 1931–32 και τα πρώτα χρόνια η συμμετοχή ήταν προαιρετική, ενώ για πολλά χρόνια στη συνέχεια, ως τη φάση των «16» τα ζευγάρια προέκυπταν με γεωγραφικά κριτήρια, έτσι ώστε να αποφεύγονται οι συχνές μετακινήσεις των ομάδων. Στα τέλη της δεκαετίας του 1980 είχαν καθιερωθεί οι προκριματικοί όμιλοι, με τις ομάδες της Α΄ Εθνικής να τίθενται επικεφαλής και τις δύο πρώτες ομάδες κάθε ομίλου να προκρίνονται.
Μέχρι το 1963–64 εάν κάποιος αγώνας παρέμενε ισόπαλος και μετά την παράταση, γινόταν επαναληπτικός αγώνας στην έδρα της φιλοξενούμενης ομάδας και στην περίπτωση νέας ισοπαλίας έπειτα από 120′, ακολουθούσε κλήρωση (“στρίψιμο” νομίσματος) στα γραφεία της Ε.Π.Ο. μία από τις επόμενες ημέρες. Ο επαναληπτικός αγώνας καταργήθηκε, όταν το 1964 στον ημιτελικό Παναθηναϊκού − Ολυμπιακού Πειραιώς 1–1 οι φίλαθλοι και των δύο ομάδων μπήκαν στον αγωνιστικό χώρο, κατέστρεψαν το γήπεδο και διέκοψαν τον αγώνα, πιστεύοντας ότι ήταν κανονισμένο να λήξει ισόπαλο ώστε να γίνει επαναληπτικός και να υπάρξουν επιπλέον εισπράξεις. Το 1964 δεν έγινε τελικός ,ωστόσο πολλά χρόνια αργότερα η Ε.Π.Ο. αναγνώρισε αυτό το τρόπαιο στην Α.Ε.Κ., η οποία είχε προκριθεί στον τελικό αποκλείοντας τον Πιερικό Κατερίνης.
Στη διοργάνωση της περιόδου 1968–69, ο κυπελλούχος αναδείχθηκε με κλήρωση (στρίψιμο νομίσματος).
Την περίοδο 1990–91 καθιερώθηκε για πρώτη φορά η διεξαγωγή διπλών αγώνων στον τελικό και ίσχυσε για δύο χρονιές (1990–91 και 1991–92), σε αντιγραφή της αντίστοιχης ιταλικής (στην Αυστρία είχαν επανέλθει σε μονό τελικό το 1990).
Περισσότερες κατακτήσεις τίτλων στη διοργάνωση έχει ο Ολυμπιακός Πειραιώς, ο οποίος υπήρξε τελικός νικητής 28 φορές, έχοντας συμμετάσχει σε 41 τελικούς. Κατέχει μάλιστα το ρεκόρ πέντε συνεχόμενων κατακτήσεων από το 1957 και μετά. Στον αντίποδα, το διάστημα των περιόδων 1973–74 έως 1979–80, το τρόπαιο κατέκτησαν διαδοχικά 7 διαφορετικοί σύλλογοι.
Ο Απόλλων Σμύρνης είναι κάτοχος του ρεκόρ της νίκης με ευρύτερη διαφορά στην ιστορία του θεσμού. Για τον Α΄ Προκριματικό Γύρο της περιφέρειας Αθηνών την περίοδο 1959–60 και στις 23 Σεπτεμβρίου 1959,[12] η ομάδα της Ριζούπολης επικράτησε με 23–0 του Π.Α.Ο. Νέας Μελανδίας (πρόγονο της σημερινής Α.Ε. Πετραλώνων). Τα περισσότερα τέρματα σε έναν αγώνα πέτυχε ο Ο.Φ.Η. εναντίον του γειτονικού Ολυμπιακού Ηρακλείου το 1965 στη συνάντησή τους με τελικό αποτέλεσμα 24−2, κατά την οποία σημειώθηκε και το ρεκόρ συνολικής επίτευξης τερμάτων σε έναν αγώνα στο θεσμό (δεν λαμβάνονται υπόψη τυχόν εύστοχες εκτελέσεις στη διαδικασία των πέναλτι).
Όλοι οι Κυπελλούχοι
Περίοδος Κυπελλούχος
1931–32 Α.Ε.Κ.
1932–33 Εθνικός Πειραιώς
1933–38 δεν διεξήχθη
1938–39 Α.Ε.Κ. ‡ (2)
1939–40 Παναθηναϊκός
1940–41 δεν ολοκληρώθηκε
Ελληνοϊταλικός Πόλεμος
1941–44 δεν διεξήχθη
Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος
1944–46 δεν διεξήχθη
Εμφύλιος Πόλεμος
1946–47 Ολυμπιακός ‡
1947–48 Παναθηναϊκός (2)
1948–49 Α.Ε.Κ. (3)
1949–50 Α.Ε.Κ. (4)
1950–51 Ολυμπιακός ‡ (2)
1951–52 Ολυμπιακός (3)
1952–53 Ολυμπιακός (4)
1953–54 Ολυμπιακός ‡ (5)
1954–55 Παναθηναϊκός (3)
1955–56 Α.Ε.Κ. (5)
1956–57 Ολυμπιακός ‡ (6)
1957–58 Ολυμπιακός ‡ (7)
1958–59 Ολυμπιακός ‡ (8)
1959–60 Ολυμπιακός (9)
1960–61 Ολυμπιακός (10)
1961–62 διεκόπη ο τελικός
1962–63 Ολυμπιακός (11)
1963–64 Α.Ε.Κ. (6)
1964–65 Ολυμπιακός (12)
1965–66 Α.Ε.Κ. (7)
1966–67 Παναθηναϊκός (4)
1967–68 Ολυμπιακός (13)
1968–69 Παναθηναϊκός ‡ (5)
1969–70 Άρης Θεσσαλονίκης
1970–71 Ολυμπιακός (14)
1971–72 Π.Α.Ο.Κ.
1972–73 Ολυμπιακός ‡ (15)
1973–74 Π.Α.Ο.Κ. (2)
1974–75 Ολυμπιακός ‡ (16)
1975–76 Ηρακλής Θεσσαλονίκης
1976–77 Παναθηναϊκός ‡ (6)
1977–78 Α.Ε.Κ. ‡ (8)
1978–79 Πανιώνιος
1979–80 Καστοριά 1980
1980–81 Ολυμπιακός ‡ (17)
1981–82 Παναθηναϊκός (7)
1982–83 Α.Ε.Κ. (9)
1983–84 Παναθηναϊκός ‡ (8)
1984–85 Λάρισα
1985–86 Παναθηναϊκός ‡ (9)
1986–87 Ο.Φ.Η.
1987–88 Παναθηναϊκός (10)
1988–89 Παναθηναϊκός (11)
1989–90 Ολυμπιακός (18)
1990–91 Παναθηναϊκός ‡ (12)
1991–92 Ολυμπιακός (19)
1992–93 Παναθηναϊκός (13)
1993–94 Παναθηναϊκός (14)
1994–95 Παναθηναϊκός ‡ (15)
1995–96 Α.Ε.Κ. (10)
1996–97 Α.Ε.Κ. (11)
1997–98 Πανιώνιος (2)
1998–99 Ολυμπιακός ‡ (20)
1999–2000 Α.Ε.Κ. (12)
2000–01 Π.Α.Ο.Κ. (3)
2001–02 Α.Ε.Κ. (13)
2002–03 Π.Α.Ο.Κ. (4)
2003–04 Παναθηναϊκός ‡ (16)
2004–05 Ολυμπιακός ‡ (21)
2005–06 Ολυμπιακός ‡ (22)
2006–07 Λάρισα (2)
2007–08 Ολυμπιακός ‡ (23)
2008–09 Ολυμπιακός ‡ (24)
2009–10 Παναθηναϊκός ‡ (17)
2010–11 Α.Ε.Κ. (14)
2011–12 Ολυμπιακός ‡ (25)
2012–13 Ολυμπιακός ‡ (26)
2013–14 Παναθηναϊκός (18)
2014–15 Ολυμπιακός ‡ (27)
2015–16 Α.Ε.Κ. (15)
2016–17 Π.Α.Ο.Κ. (5)
2017–18 Π.Α.Ο.Κ. (6)
2018–19 Π.Α.Ο.Κ. ‡ (7)
2019–20 Ολυμπιακός ‡ (28)
2020–21 Π.Α.Ο.Κ. (8)
2021–22 Παναθηναϊκός (19)
2022–23 Α.Ε.Κ. ‡ (16)
2023–24 Παναθηναϊκός (20)
2024–25 Ολυμπιακός ‡ (29)
